ફક્ત રક્ષાબંધન પર ખુલે છે નારાયણનું આ મંદિર:15 કિમી પગપાળા ચાલ્યા પછી 11,772 ફૂટની ઊંચાઈ પર બહેનો બાંધે છે પ્રભુને રાખડી; બલિ રાજા સાથે જોડાયેલી છે વાર્તા

આજે ઘેર ઘેર બહેનો પોતાના ભાઈઓની કાંડા પર રાખડી બાંધી રહી છે. પરંતુ ઉત્તરાખંડના ચમોલીમાં રક્ષાબંધનનો એક એવો રંગ જોવા મળે છે, જ્યાં ભાઈને રાખડી બાંધતા પહેલા ભગવાન નારાયણને રક્ષા સૂત્ર અર્પણ કરવામાં આવે છે. ઉર્ગમ ઘાટીના ઊંચા પહાડોમાં આવેલા બંસી નારાયણ મંદિરના કપાટ વર્ષમાં માત્ર એક દિવસ, રક્ષાબંધન પર ખુલે છે. આ મંદિર સમુદ્ર સપાટીથી લગભગ 3,600 મીટર એટલે કે 11,772 ફૂટની ઊંચાઈ પર આવેલું છે. અહીં પહોંચવા માટે દેવગ્રામ સુધી રસ્તો જાય છે, પરંતુ તે પછી લગભગ 12 થી 15 કિલોમીટરનો પહાડી રસ્તો પગપાળા કાપવો પડે છે. મંદિર સુધી પહોંચવાની મુશ્કેલ ચઢાઈ, આસપાસના બુગ્યાલ અને હિમાલયની ચોટીઓનો નજારો તેને અન્ય મંદિર યાત્રાઓથી અલગ બનાવે છે. મંદિર સાથે જોડાયેલી 3 મોટી માન્યતાઓ... બંસી નારાયણ મંદિરને લઈને અલગ-અલગ ધાર્મિક અને સ્થાનિક માન્યતાઓ પ્રચલિત છે. આમાંથી ત્રણ મુખ્ય માન્યતાઓ આ મંદિરને રક્ષાબંધન સાથે જોડે છે. 1. 364 દિવસ નારદ ભગવાનની પૂજા કરે છે સ્થાનિક માન્યતા છે કે દેવર્ષિ નારદ વર્ષના 364 દિવસ ભગવાન નારાયણની પૂજા કરે છે. આ કારણે સામાન્ય લોકો માટે મંદિરમાં પૂજા અને દર્શનનો અવસર માત્ર એક દિવસ હોય છે. આ દિવસ શ્રાવણ પૂર્ણિમા એટલે કે રક્ષાબંધનનો હોય છે. આ જ દિવસે મંદિરના કપાટ ખોલવામાં આવે છે અને શ્રદ્ધાળુઓ ભગવાન નારાયણના દર્શન કરીને તેમને રક્ષા સૂત્ર બાંધે છે. રક્ષાબંધનના દિવસે આસપાસના ગામડાના લોકો પણ અહીં પહોંચે છે. ખાસ કરીને કાલગોઠ ગામમાંથી દરેક ઘરમાંથી માખણ મંદિરમાં ચઢાવવાની પરંપરા કહેવાય છે. આ જ માખણમાંથી પ્રસાદ તૈયાર કરવામાં આવે છે. 2. પાતાળ લોકમાંથી પાછા ફરીને આ જ જગ્યાએ પ્રગટ થયા નારાયણ બીજી માન્યતા ભગવાન વિષ્ણુના વામન અવતાર અને રાજા બલિ સાથે જોડાયેલી છે. પૌરાણિક કથા અનુસાર, રાજા બલિએ ત્રણેય લોક પર પોતાનો પ્રભાવ જમાવી લીધો હતો. ભગવાન વિષ્ણુએ વામનનું રૂપ ધારણ કર્યું અને બલિ પાસેથી ત્રણ પગ ભૂમિ માંગી. બલિએ વચન આપ્યા પછી વામને વિરાટ રૂપ ધારણ કર્યું અને બે પગલાંમાં પૃથ્વી અને આકાશ માપી લીધા. ત્રીજું પગલું ભરવા માટે જ્યારે કોઈ જગ્યા ન બચી, ત્યારે રાજા બલિએ પોતાનું માથું આગળ ધર્યું. આ પછી ભગવાને તેમને પાતાળ લોક મોકલી દીધા. માન્યતા અનુસાર ભગવાન વિષ્ણુ પણ બલિ સાથે પાતાળ લોક ગયા. ભગવાન વિષ્ણુને પાછા લાવવા માટે માતા લક્ષ્મીએ નારદ પાસેથી ઉપાય પૂછ્યો. નારદે તેમને શ્રાવણ પૂર્ણિમાના દિવસે રાજા બલિને રક્ષા સૂત્ર બાંધવાની સલાહ આપી. માતા લક્ષ્મીએ બલિને રાખડી બાંધી અને બદલામાં ભગવાન વિષ્ણુને પોતાની સાથે પાછા લઈ જવાનો આગ્રહ કર્યો. સ્થાનિક માન્યતા છે કે પાતાળ લોકથી પાછા ફરતી વખતે ભગવાન નારાયણ આ જ સ્થળે પ્રગટ થયા હતા. 3. 'બંસી' નામ ભગવાન કૃષ્ણની વાંસળી સાથે જોડાયેલું છે મંદિરના નામ અંગેની ત્રીજી માન્યતા ભગવાન કૃષ્ણ સાથે જોડાયેલી છે. સ્થાનિક પરંપરામાં 'બંસી'ને કૃષ્ણની વાંસળી સાથે જોડવામાં આવે છે. કેટલાક સ્થાનિક વર્ણનોમાં એવી માન્યતા છે કે ભગવાન કૃષ્ણએ અહીં બંસી વગાડી હતી અને રાસલીલા કરી હતી. એવું પણ કહેવાય છે કે સાચા ભક્તોને અહીં કૃષ્ણની વાંસળીનો સૂર સંભળાઈ શકે છે. આ એક ધાર્મિક લોકમાન્યતા છે, જેના ઐતિહાસિક પુરાવા ઉપલબ્ધ નથી. મંદિરમાં મુખ્યત્વે ભગવાન વિષ્ણુની ચતુર્ભુજ પ્રતિમા સ્થાપિત છે, તેથી અલગ-અલગ વર્ણનોમાં તેને વિષ્ણુ અને કૃષ્ણ બંને સાથે જોડવામાં આવે છે. રક્ષાબંધન પર ભગવાનને પહેલા રાખડી શા માટે? બંસી નારાયણ મંદિરની સૌથી અનોખી પરંપરા આ જ છે. રક્ષાબંધન પર મહિલાઓ અને યુવતીઓ મંદિરે પહોંચીને પહેલા ભગવાન નારાયણને રક્ષા સૂત્ર બાંધે છે. ત્યારબાદ પોતાના ભાઈઓની કાંડા પર રાખડી બાંધવાની પરંપરા નિભાવવામાં આવે છે. ઉર્ગમ ઘાટીના કિમાણા, ડુમક, કલગોઠ, જખોલા, પલ્લા અને આસપાસના ગામોના લોકો આ દિવસે મંદિરે પહોંચે છે. તેથી રક્ષાબંધન અહીં માત્ર ધાર્મિક અનુષ્ઠાન જ નહીં, પરંતુ આસપાસના ગામોનો સામૂહિક ઉત્સવ પણ બની જાય છે. 11,772 ફૂટ પર આવેલું છે મંદિર બંસી નારાયણ મંદિર લગભગ 3,600 મીટર એટલે કે 11,772 ફૂટની ઊંચાઈ પર આવેલું છે. આ બુગ્યાલ ક્ષેત્ર છે, જ્યાં ઉનાળામાં પહાડી ઘાસના ખુલ્લા મેદાનો દેખાય છે. મંદિરની આસપાસ ઓક અને બુરાંશના જંગલો છે. હવામાન સ્વચ્છ હોય તો નંદા દેવી, ત્રિશૂળ અને નંદા ઘૂંટીની ચોટીઓના દર્શન થઈ શકે છે. આ વિસ્તાર પક્ષીઓ માટે પણ જાણીતો છે. ટ્રેક દરમિયાન હિમાલયન મોનાલ, લાલ ચાંચવાળી વાદળી મેગપાઈ, સ્કેલી બ્રેસ્ટેડ વુડપેકર, ખલીજ તીતર અને ધારીદાર લાફિંગ થ્રશ જેવી પક્ષી પ્રજાતિઓ દેખાઈ શકે છે. મંદિર સુધી પહોંચવા માટે ટ્રેક કરવો પડશે બંસી નારાયણ મંદિર સુધી વાહન દ્વારા સીધા પહોંચી શકાતું નથી. સડક માર્ગે દેવગ્રામ સુધી પહોંચવું પડે છે. ત્યારબાદ પગપાળા રસ્તો શરૂ થાય છે. દેવગ્રામથી મંદિરનું અંતર આશરે 12 થી 15 કિલોમીટર છે. આને પૂર્ણ કરવામાં આશરે 6 થી 8 કલાક લાગી શકે છે. ઊંચાઈ અને ચઢાણને કારણે નિયમિત ટ્રેકિંગ ન કરનારાઓ માટે આ યાત્રા થકવી નાખનારી હોઈ શકે છે.