Subhash Chandra Garg: કોણ છે પૂર્વ નાણાં સચિવ સુભાષ ચંદ્ર ગર્ગ, જેમણે ભારતના 7.8% GDP ગ્રોથ પર ઉઠાવ્યા સવાલ?

ભારતના પ્રથમ ત્રિમાસિક ગાળાના GDP વૃદ્ધિના આંકડા જાહેર થયા બાદ પૂર્વ નાણાં સચિવ સુભાષ ચંદ્ર ગર્ગ ફરી ચર્ચાના કેન્દ્રમાં આવ્યા છે. RBI સાથેના તેમના મતભેદોથી લઈને નાણાંમંત્રી નિર્મલા સીતારમણ સાથે નીતિગત મુદ્દે થયેલા વિવાદ અને IASમાંથી સ્વૈચ્છિક નિવૃત્તિ સુધી, ગર્ગની કારકિર્દી અનેક મહત્ત્વપૂર્ણ આર્થિક અને વહીવટી ઘટનાઓ સાથે જોડાયેલી રહી છે. 31 ઓગસ્ટે ભારતના પ્રથમ ત્રિમાસિક ગાળાના GDP વૃદ્ધિના આંકડા જાહેર થયા બાદ પૂર્વ વરિષ્ઠ સરકારી અધિકારી સુભાષ ચંદ્ર ગર્ગ આ આંકડાઓને લઈને ચાલી રહેલી ચર્ચાના કેન્દ્રમાં આવ્યા. એપ્રિલથી જૂનના સમયગાળામાં ભારતનો GDP વૃદ્ધિદર 7.8 ટકા રહ્યો. આ વૃદ્ધિ અપેક્ષા કરતાં સારી માનવામાં આવી, ખાસ કરીને એવા સમયે જ્યારે ભારત અને વિશ્વ ઈરાન યુદ્ધ અને હોર્મુઝની સામુદ્રધુનીની કટોકટીની અસરોનો સામનો કરી રહ્યાં હતાં. જોકે ગર્ગે આ આંકડા અંગે સવાલ ઉઠાવ્યા છે. તેમનો દાવો છે કે આ સમયગાળામાં નોમિનલ GDP વૃદ્ધિ, જેમાં ફુગાવાની અસર પણ સામેલ હોય છે, 2.6 ટકા હોવી જોઈતી હતી અને વાસ્તવિક અર્થમાં વૃદ્ધિ શૂન્યની નજીક હોવી જોઈએ. તેમની આ ટીકા સોશિયલ મીડિયા પર મોટા પ્રમાણમાં ફેલાઈ અને અનેક વિપક્ષી રાજકારણીઓ, રાજકીય પક્ષો તથા અર્થશાસ્ત્રીઓએ તેને સમર્થન આપ્યું. ત્યારબાદ આંકડાશાસ્ત્ર અને કાર્યક્રમ અમલીકરણ મંત્રાલય (MoSPI) એ છ મુદ્દાનો જવાબ જાહેર કર્યો. મંત્રાલયે પોતાના જવાબમાં કહ્યું કે GDPની ગણતરી માટે અપનાવવામાં આવેલી પદ્ધતિ અને સોમવારે જાહેર કરવામાં આવેલા આંકડા બંને સાચા છે. આ પણ વાંચો । ભારતના 5 સૌથી ધનિક ફાર્મા ઉદ્યોગપતિમાં 2 ગુજરાતી, રસી દવા વેચી કરે છે અબજોની કમાણી સુભાષ ચંદ્ર ગર્ગ અગાઉ ભારત સરકારના નાણાં સચિવ રહી ચૂક્યા છે. નાણાં મંત્રાલયના છ સચિવોમાં સૌથી વરિષ્ઠ અધિકારીને નાણાં સચિવનું પદ આપવામાં આવે છે. જોકે ગર્ગ માટે વિવાદો નવા નથી. 1983 બેચના IAS અધિકારી, લીધી સ્વૈચ્છિક નિવૃત્તિ સુભાષ ચંદ્ર ગર્ગ રાજસ્થાન કેડરના 1983 બેચના IAS અધિકારી હતા. તેઓ 2014માં કેન્દ્ર સરકારમાં આવ્યા અને વિશ્વ બેન્કમાં એક્ઝિક્યુટિવ ડિરેક્ટર તરીકે નિયુક્ત થયા. જૂન 2017માં નાણાં મંત્રાલય હેઠળના આર્થિક બાબતોના વિભાગના સચિવ (Department of Economic Affairs Secretary) બન્યા ત્યાં સુધી તેઓ વિશ્વ બેન્કમાં આ જવાબદારી સંભાળતા રહ્યા. માર્ચ 2019માં તેમને નાણાં સચિવ બનાવવામાં આવ્યા. જુલાઈ 2019માં તેમની બદલી ઊર્જા મંત્રાલયમાં કરવામાં આવી. બદલીના માત્ર એક દિવસ બાદ ગર્ગે IASમાંથી સ્વૈચ્છિક નિવૃત્તિ માટે અરજી કરી હતી. તેમની નિર્ધારિત નિવૃત્તિ ઓક્ટોબર 2020માં થવાની હતી, એટલે તેમણે એક વર્ષ કરતાં પણ વધુ સમય પહેલાં સેવા છોડવાનો નિર્ણય કર્યો. ત્યારબાદ ગુજરાત કેડરના IAS અધિકારી અતનુ ચક્રવર્તીએ આર્થિક બાબતોના સચિવ તરીકે ગર્ગનું સ્થાન લીધું. ચક્રવર્તી બાદમાં HDFC Bankના ચેરમેન બન્યા. RBI સાથે કેમ થયો હતો મોટો મતભેદ? ગર્ગે ભારતીય રિઝર્વ બેન્કના આર્થિક મૂડી માળખા (Economic Capital Framework) ની સમીક્ષા કરાવવાના પ્રયાસમાં મહત્ત્વની ભૂમિકા ભજવી હતી. તેનો હેતુ RBI પાસે રહેલા અનામત ભંડોળમાંથી સરકારને નાણાં ઉપલબ્ધ કરાવવાની શક્યતા તપાસવાનો હતો. નાણાં મંત્રાલય અને RBI વચ્ચે મોટા મતભેદ આર્થિક બાબતોના સચિવ તરીકે ગર્ગનો અભિગમ ઘણીવાર નિયમનકારી સંસ્થાઓ સાથે ઘર્ષણનું કારણ બન્યો હતો. રાજકોષીય લક્ષ્યો અને આર્થિક વૃદ્ધિ વચ્ચે કઈ બાબતને વધુ પ્રાધાન્ય આપવું તે મુદ્દે વડાપ્રધાન કાર્યાલય સહિત સરકારની અંદરના સત્તાકેન્દ્રો સાથે પણ તેમના મતભેદ થયા હતા. 2018ના મધ્યમાં ગર્ગના નેતૃત્વ હેઠળ આર્થિક બાબતોના વિભાગે RBIના Economic Capital Framework અંગે કેન્દ્રીય બેન્ક સાથે આંતરિક ચર્ચા શરૂ કરી. વિભાગના મૂલ્યાંકન મુજબ RBI પાસે લગભગ 3.6 લાખ કરોડ રૂપિયાની વધારાની મૂડી હતી, જે કેન્દ્ર સરકાર સાથે વહેંચી શકાય તેમ હતી. આ પણ વાંચો । SBI ATM ઉપાડ લિમિટ અડધી થઇ, 1 ઓક્ટોબરથી નવા નિયમ લાગુ, જાણો હવે કેટલા ફ્રી ટ્રાન્ઝેક્શન થશે આ ચર્ચાએ ઓક્ટોબર 2018માં મોટો વિવાદ ઊભો કર્યો. RBIના તત્કાલીન ડેપ્યુટી ગવર્નર વિરલ આચાર્યએ સરકારને કેન્દ્રીય બેન્કના અનામત ભંડોળનો ઉપયોગ કરવાના જોખમ અંગે ચેતવણી આપી હતી. તેમણે દલીલ કરી હતી કે જે સરકારો પોતાની કેન્દ્રીય બેન્કની સ્વતંત્રતાનું સન્માન કરતી નથી, તેમને વહેલા કે મોડા નાણાકીય બજારોના પ્રકોપનો સામનો કરવો પડે છે. ગર્ગે તેના જવાબમાં Twitter, જે હવે X તરીકે ઓળખાય છે, પર લખ્યું હતું કે રૂપિયો એક ડૉલર સામે 73થી નીચે ટ્રેડ થઈ રહ્યો છે, બ્રેન્ટ ક્રૂડ 73 ડૉલર પ્રતિ બેરલથી નીચે છે, સપ્તાહ દરમિયાન બજાર ચાર ટકાથી વધુ વધ્યું છે અને બોન્ડ યીલ્ડ 7.8 ટકાથી નીચે છે. ત્યારબાદ તેમણે બજારોના પ્રકોપ વિશે સવાલ કર્યો હતો. RBI Actની કલમ 7 સુધી પહોંચી વાત RBIના તત્કાલીન ગવર્નર ઉર્જિત પટેલ સરકારનાં અનેક સૂચનો સ્વીકારવા તૈયાર ન થતાં મતભેદ લાંબા સમય સુધી ચાલ્યા. તેમાં RBIના મૂડી અનામત ભંડોળ અંગે ચર્ચા, નાણાકીય સ્થિતિ નબળી હોય તેવી બેન્કો માટેના Prompt Corrective Action (PCA) માળખામાંથી કેટલીક સરકારી બેન્કોને બહાર કાઢવી અને નોન-બેન્કિંગ ફાઇનાન્શિયલ કંપનીઓ (NBFCs) માટે વિશેષ તરલતા વ્યવસ્થા પૂરી પાડવા જેવા મુદ્દા સામેલ હતા. ત્યારબાદ નાણાં મંત્રાલયે RBI Act, 1934ની કલમ 7 હેઠળની જોગવાઈનો ઉપયોગ કરીને RBIને ચર્ચા શરૂ કરવા માટે નિર્દેશ આપ્યો. આ એવી સત્તા હતી જેનો આઝાદી પછી અગાઉ ક્યારેય ઉપયોગ કરવામાં આવ્યો નહોતો. પછી ઉર્જિત પટેલે સ્વાસ્થ્યના કારણોસર રાજીનામું આપ્યું અને શક્તિકાંત દાસ RBIના ગવર્નર બન્યા. ત્યારબાદ સરકાર અને કેન્દ્રીય બેન્ક વચ્ચેના સંબંધોમાં કેટલાક અંશે સુધારો થયો. વિદેશી ચલણમાં Sovereign બોન્ડનો વિવાદ 2019-20ના કેન્દ્રીય બજેટમાં વિદેશી બજારોમાં વિદેશી ચલણમાં Sovereign Bonds જારી કરવાની વિવાદાસ્પદ દરખાસ્ત કરવામાં આવી ત્યારે પણ ગર્ગ નાણાં સચિવ હતા. સરકારની અંદરના પ્રભાવશાળી વર્ગોએ આ દરખાસ્તનો વિરોધ કર્યો હતો અને અંતે સરકારે તેને આગળ વધારી નહોતી. નિર્મલા સીતારમણ સાથેના મતભેદ બાદ સ્વૈચ્છિક નિવૃત્તિ નવેમ્બર 2020માં ગર્ગે એક બ્લોગમાં પોતાની સ્વૈચ્છિક નિવૃત્તિ પાછળનું કારણ જાહેર કર્યું હતું. તેમણે લખ્યું કે સામાન્ય ચૂંટણી બાદ ઊંચી આર્થિક વૃદ્ધિ હાંસલ કરવા માટે સરકારનો સુધારાનો એજન્ડા “પાટા પરથી ઉતરી રહ્યો હતો” અને નાણાંમંત્રી નિર્મલા સીતારમણ સાથે તેમના સંબંધો પણ “કાર્યક્ષમ” રહ્યા નહોતા. ગર્ગના જણાવ્યા મુજબ અનેક મહત્ત્વપૂર્ણ નીતિગત મુદ્દાઓ પર તેમની અને સીતારમણ વચ્ચે ગંભીર મતભેદ ઊભા થયા હતા. તેમણે એવો પણ દાવો કર્યો કે મે 2019માં સીતારમણે નાણાંમંત્રી તરીકે કાર્યભાર સંભાળ્યાના એક મહિનાની અંદર જ જૂન 2019માં તેમને નાણાં મંત્રાલયમાંથી હટાવવાનો આગ્રહ કર્યો હતો. સરકારની અંદરની વાતો પર લખ્યાં પુસ્તકો સરકારી સેવા છોડ્યા બાદ ગર્ગે પોતાના અનુભવો વિશે પુસ્તકો પણ લખ્યાં. 2023માં તેમનું પુસ્તક ‘We Also Make Policy: An Insider’s Account of How the Finance Ministry Functions’ પ્રકાશિત થયું. ત્યારબાદ 2025માં તેમનું બીજું પુસ્તક ‘No, Minister: Navigating Power, Politics and Bureaucracy with a Steely Resolve’ આવ્યું. 2023ના પુસ્તકમાં ગર્ગે સરકાર અને RBI વચ્ચેના તણાવના સમયની કેટલીક ઘટનાઓ વિશે પણ લખ્યું છે. પૈસા પર બેઠેલા સાપ સાથે સરખામણી ગર્ગે પોતાના પુસ્તકમાં લખ્યું છે કે 14 સપ્ટેમ્બર, 2018ના રોજ મુશ્કેલ આર્થિક સ્થિતિ અને સરકાર-RBI વચ્ચેના ભારે તણાવ વચ્ચે અર્થતંત્રની સ્થિતિની સમીક્ષા માટે બેઠક બોલાવવામાં આવી હતી. ગર્ગના દાવા પ્રમાણે, આ બેઠક દરમિયાન વડાપ્રધાન નરેન્દ્ર મોદી તત્કાલીન RBI ગવર્નર ઉર્જિત પટેલ પર ગુસ્સે થયા હતા અને તેમની સરખામણી “પૈસાના ઢગલા પર બેઠેલા સાપ” સાથે કરી હતી. આ ગર્ગ દ્વારા તેમના પુસ્તકમાં કરવામાં આવેલો દાવો છે. અરવિંદ સુબ્રમણ્યન પર પણ લખ્યું ગર્ગે તત્કાલીન મુખ્ય આર્થિક સલાહકાર અરવિંદ સુબ્રમણ્યનના સંશોધનને લઈને સરકારની અંદર રહેલી અસહમતિ વિશે પણ લખ્યું છે. તેમના જણાવ્યા મુજબ, મુખ્ય આર્થિક સલાહકાર પર અર્થતંત્રનું વધુ સકારાત્મક ચિત્ર રજૂ કરવા માટે દબાણ હતું. 2017ના Economic Surveyના સંદર્ભમાં ગર્ગે લખ્યું, “અંતે હું અરવિંદને FRBM અંગેની અસહમતિની નોંધ દૂર કરવા અને GDPનું અનુમાન સુધારવા માટે સમજાવવામાં સફળ રહ્યો.” તેમણે વધુમાં લખ્યું કે અરવિંદ સુબ્રમણ્યન આ પરિસ્થિતિથી વધુને વધુ અસ્વસ્થ થઈ રહ્યા હતા. ગર્ગના જણાવ્યા મુજબ, એક તબક્કે સુબ્રમણ્યને તેમને કહ્યું હતું કે પોતાના Economic Surveyમાં આ રીતે ફેરફાર થતો જોવા કરતાં તેઓ સરકાર છોડવાનું વધુ પસંદ કરશે. સીતારમણ અંગે સૌથી વધુ આલોચનાત્મક ગર્ગે પોતાના સૌથી આલોચનાત્મક અભિપ્રાયો નિર્મલા સીતારમણ માટે રાખ્યા હતા. તેમના 2023ના પુસ્તકની શરૂઆત તેમણે અરુણ જેટલી માટે પ્રશંસાપૂર્ણ સમર્પણ સાથે કરી હતી. જેટલી પહેલા નાણાંમંત્રી હતા જેમની સાથે ગર્ગે કામ કર્યું હતું. પરંતુ પુસ્તકના અંતમાં ગર્ગે પોતાની વહેલી નિવૃત્તિ માટે સીતારમણ સાથેના સંબંધોને જવાબદાર ગણાવ્યા. તેમણે લખ્યું, “નિર્મલા સીતારમણ આ પુસ્તક લખાવવાનું મુખ્ય કારણ છે. મંત્રાલયમાં મારી સાથે તેમની અસહજતાને કારણે એવી પરિસ્થિતિ ઊભી થઈ કે મારે ઓક્ટોબર 2019માં IASમાંથી સ્વૈચ્છિક નિવૃત્તિ લેવી પડી.” આ પણ વાંચો । Caste Census: 2027 જાતિ ગણતરી પહેલાં સરકારમાં મતભેદ? OBC યાદી અંગેની બેઠકની નોંધમાં શું બદલાયું હવે GDPના નવા આંકડા અંગે ગર્ગે ઉઠાવેલા સવાલોને કારણે તેઓ ફરી ચર્ચામાં છે. જોકે આ વખતે તેમના દાવાનો જવાબ સીધો MoSPIએ આપ્યો છે અને મંત્રાલયે પોતાની GDP ગણતરીની પદ્ધતિ તથા જાહેર કરાયેલા આંકડાનો બચાવ કર્યો છે.