EXPLAINED : UCC ના મુદ્દે ભાજપ એક પછી એક રાજ્યમાં કેમ આગળ વધી રહી છે, સીધો સંસદમાંથી કાયદો કેમ પસાર કરી રહ્યા નથી?

Uniform Civil Code EXPLAINED : કેન્દ્રીય ગૃહમંત્રી અમિત શાહે રવિવારે કહ્યું હતું કે 2029ની લોકસભા ચૂંટણી પહેલા ભાજપ-એનડીએ શાસિત તમામ 21 રાજ્યોમાં યુનિફોર્મ સિવિલ કોડ (યુસીસી) લાગુ કરવામાં આવશે. અમિત શાહે મુંબઈમાં કહ્યું કે અમે ઘણા રાજ્યોમાં યુનિફોર્મ સિવિલ કોડ લાગુ કરી દીધો છે અને મને વિશ્વાસ છે કે ભાજપ-એનડીએ શાસિત તમામ 21 રાજ્યોમાં અમે 2029 પહેલા તેનો અમલ કરીશું. તેમણે મુસ્લિમ મહિલાઓને સમાન અધિકારો આપવાના સરકારના પ્રયાસોના ભાગરૂપે ત્રણ તલાક નાબૂદીનો પણ ઉલ્લેખ કર્યો હતો. અમિત શાહના નિવેદનનું મહત્વ શું છે? યુનિફોર્મ સિવિલ કોડ (યુસીસી) એ ભાજપના લાંબા સમયથી ચાલતા મુખ્ય વૈચારિક ઉદ્દેશ્યોમાંનો એક છે. આ ઉદ્દેશ્યોમાં અયોધ્યામાં રામ મંદિરનું નિર્માણ અને કલમ 370 ને હટાવવું પણ સામેલ હતું, જે હવે પ્રાપ્ત થઈ ગયું છે. જોકે યુસીસીનો હેતુ હજી પૂર્ણ થયો નથી. માર્ચમાં ગુજરાતમાં યુસીસી બિલ પસાર થયા બાદ અમિત શાહે કહ્યું હતું કે દરેક નાગરિક માટે કાયદો હોવો એ પાર્ટીની શરૂઆતથી જ પ્રતિબદ્ધતા રહી છે. યુસીસીના મૂળ રાષ્ટ્રીય સ્વયંસેવક સંઘ (આરએસએસ)ની વિચારધારામાં છે, જોકે સંગઠનનો અભિગમ તેને લાગુ કરવાની રીત અને સમય વિશે વધુ સાવચેત રહ્યો છે. જ્યારે મોદી સરકારે 2023 માં પ્રથમ વખત યુસીસીને એક મોટો રાજકીય મુદ્દો બનાવ્યો હતો, ત્યારે આરએસએસના સૂત્રોએ ધ ઈન્ડિયન એક્સપ્રેસને જણાવ્યું હતું કે તેનો ઊંડા અભ્યાસ અને વ્યાપક પરામર્શની જરૂર છે કારણ કે તે સમાજના દરેક વર્ગને અસર કરે છે. સંઘની પહેલી પસંદગી એ હતી કે ભાજપ શાસિત રાજ્યો પહેલા પોતાના કાયદા બનાવે અને કેન્દ્ર પાછળથી એક વ્યાપક રાષ્ટ્રીય કાયદા પર વિચાર કરી શકે. આરએસએસના મહાસચિવ દત્તાત્રેય હોસબલેએ માર્ચ 2024 માં ઉત્તરાખંડ મોડેલનું સ્વાગત કર્યું હતું અને કહ્યું હતું કે તેનો અભ્યાસ કરવો જોઈએ અને દેશભરમાં તેનો અમલ થવો જોઈએ. સાથે તેમણે વ્યાપક પરામર્શ ઉપર પણ ભાર મૂક્યો હતો. તેથી શાહનું 2029નું નિવેદન તે વ્યૂહરચનાને હવે સમયબદ્ધ રાજકીય ઘટનામાં ફેરવે છે. ભાજપ શા માટે રાષ્ટ્રીય કાયદો લાવી રહી નથી? આની પાછળ બંધારણીય અને રાજકીય બંને કારણો છે. લગ્ન, છૂટાછેડા, દત્તક, વસિયત, ઉત્તરાધિકાર અને સંયુક્ત કુટુંબની બાબતો સમવર્તી યાદીની એન્ટ્રી 5 હેઠળ આવે છે. સંસદ અને રાજ્ય વિધાનસભા બંનેને આ અંગે કાયદા બનાવવાનો અધિકાર છે. પરંતુ રાજકીય કારણ વધુ મહત્વનું છે. એક જ રાષ્ટ્રીય કાયદાની રચનાએ ભારતમાં વ્યક્તિગત કાયદા અને પરંપરાગત પ્રથાઓની પ્રચંડ વિવિધતા સાથે વ્યવહાર કરવો પડશે, ખાસ કરીને આદિવાસી સમુદાયો અને પૂર્વોત્તરમાં. 2023માં ભાજપ અને આરએસએસના સૂત્રોએ પણ આ ચિંતા વ્યક્ત કરી હતી. ભાજપના એક કાર્યકર્તાએ ઈન્ડિયન એક્સપ્રેસને જણાવ્યું હતું કે ઉત્તરાખંડ અથવા હિમાચલ પ્રદેશમાં આદિવાસી સમુદાયની પ્રથાઓ છત્તીસગઢ અથવા ઉત્તરપૂર્વના આદિવાસી સમુદાયથી તદ્દન અલગ હોવાથી યુસીસીને ફોજદારી કાયદાની જેમ સરળતાથી કોડ કરી શકાતી નથી. રાજ્યવારનો રસ્તો ભાજપને વિવિધ મોડલોની ચકાસણી કરવા, સ્થાનિક પરંપરાઓથી નિપટવા સાથે અને દેશવ્યાપી કાયદાની સંપૂર્ણ રાજકીય અને બંધારણીય જટિલતાઓનો સામનો કર્યા વિના તેનો અમલ બતાવવાની મંજૂરી આપે છે. તે યુસીસીને રાજકીય રીતે જીવંત રાખવામાં પણ મદદ કરે છે. યુસીસી ક્યાં-ક્યાં પસાર થયું છે અને આ કાયદો શું કહે છે? ભાજપ શાસિત ઉત્તરાખંડ, ગુજરાત, આસામ અને મધ્ય પ્રદેશે યુસીસી એક્ટ પસાર કર્યો છે. ઉત્તરાખંડ એકમાત્ર એવું રાજ્ય છે જ્યાં હાલમાં આ કાયદો અમલમાં છે. ઉત્તરાખંડે જાન્યુઆરી 2025માં યુસીસી લાગુ કરી હતી. તે લગ્ન, છૂટાછેડા, વારસો અને ઉત્તરાધિકાર પર સમાન નિયમો પ્રદાન કરે છે, બહુપત્નીત્વ પર પ્રતિબંધ મૂકે છે અને લગ્નની નોંધણી ફરજિયાત બનાવે છે. તેની સૌથી વિશિષ્ટ લાક્ષણિકતા એ 'લિવ-ઇન' સંબંધોનું નિયમન છે - યુગલોએ સંબંધની શરૂઆત અને સમાપ્તિની નોંધણી કરવી જરૂરી છે, જ્યારે આવા સંબંધોમાંથી જન્મેલા બાળકોને કાયદેસર રીતે માન્ય માનવામાં આવે છે. ગુજરાતે માર્ચ 2026માં તેનું બિલ પસાર કર્યું હતું. તે વ્યાપકપણે ઉત્તરાખંડ મોડલને અનુસરે છે. આમાં લગ્ન, છૂટાછેડા, ઉત્તરાધિકાર અને લિવ-ઇન સંબંધોનો સમાવેશ થાય છે અને બહુપત્નીત્વ પર પ્રતિબંધ મૂકે છે. આસામે મે મહિનામાં તેનું બિલ પસાર કર્યું હતું. તે લગ્ન, છૂટાછેડા, ઉત્તરાધિકાર અને લિવ-ઇન સંબંધોને પણ આવરી લે છે અને બહુપત્નીત્વ પર પ્રતિબંધ મૂકે છે અને લિવ-ઇન નોંધણી ફરજિયાત બનાવે છે. જુલાઈમાં મધ્ય પ્રદેશમાં આ બિલ પસાર કરવામાં આવ્યું હતું. તેમાં દત્તક લેવાનો પણ સમાવેશ થાય છે અને તેમાં ટ્રિપલ તલાક અને નિકાહ હલાલાને લગતી જોગવાઈઓ સામેલ છે. તે લિવ-ઇન સંબંધોની નોંધણી પણ જરૂરી છે અને બહુપત્નીત્વ પર પ્રતિબંધ મૂકે છે. આ બિલ અને કાયદાઓ વચ્ચે એક મહત્વની સમાનતા એ છે કે અનુસૂચિત જનજાતિ (એસટી) ને આ કાયદાઓમાંથી બાકાત રાખવામાં આવ્યા છે. ઉત્તરાખંડે બંધારણીય પરંપરાગત-કાયદાની જોગવાઈઓ દ્વારા સુરક્ષિત કેટલાક સમુદાયોને પણ મુક્તિ આપી છે. તેથી આ ચારેય કાનૂન એક જેવા તો છે પરંતુ સંપૂર્ણપણે સમાન નથી. આમાંથી કોઈ પણ દરેકને સંપૂર્ણપણે લાગુ પડતું નથી. વિપક્ષ અને ભાજપના સાથી પક્ષોનું વલણ શું છે? વિપક્ષી દળોએ સામાન્ય રીતે સવાલ ઉઠાવ્યો છે કે શું ભાજપ ખરેખર યુસીસી દ્વારા લિંગ સમાનતા લાવવા માંગે છે અથવા બહુમતીને સંતોષવા અને લઘુમતીઓના વ્યક્તિગત કાયદામાં ફેરફાર કરવાનો પ્રયાસ કરી રહી છે. કોંગ્રેસે ગુજરાત બિલને 'મુસ્લિમ વિરોધી' ગણાવ્યું હતું, જ્યારે મધ્ય પ્રદેશ બિલને 'આરએસએસ એજન્ડા' તરીકે ટીકા કરવામાં આવી હતી. આસામમાં વિપક્ષી પક્ષોએ વ્યાપક પરામર્શ માંગ્યો છે અને આદિવાસીઓની છૂટછાટ અને લિવ-ઇન સંબંધોના નિયમન અંગે ચિંતા વ્યક્ત કરી છે. પીએમ મોદીએ શી જિનપિંગ સામે ઉઠાવ્યો બોર્ડર વિવાદનો મુદ્દો, કહ્યું - હાલની સમજૂતીઓ અને પરસ્પર સમજણનું પાલન થાય ભાજપના એનડીએના સાથી પક્ષો માટે આ મુદ્દો વધુ જટિલ છે. જનતા દળ (યુનાઇટેડ) સતત કહે છે કે તે યુસીસીની વિરુદ્ધ નથી, પરંતુ તે લાદવાને બદલે સર્વસંમતિ ઇચ્છે છે. નીતીશ કુમારે કાયદા પંચને કહ્યું હતું કે યુસીસીએ વિવિધ ધાર્મિક અને વંશીય જૂથો વચ્ચે ભારતના "નાજુક સંતુલન" નું સન્માન કરવું જોઈએ. ટીડીપીએ પણ આવી જ ચર્ચા અને સંમતિની માંગ કરી છે. તેમણે 2024 માં કહ્યું હતું કે તે સુનિશ્ચિત કરશે કે મુસ્લિમોના હિતોનું રક્ષણ કરવામાં આવે. જો બંધારણમાં યુસીસી છે, તો તે શા માટે વિવાદાસ્પદ છે? બંધારણની કલમ 44 કહે છે- રાજ્ય સમગ્ર દેશમાં નાગરિકો માટે એક સમાન નાગરિક સંહિતા સુરક્ષિત કરવાનો પ્રયાસ કરશે. પરંતુ આ રાજ્ય નીતિના નિર્દેશક સિદ્ધાંતોનો એક ભાગ છે, મૂળભૂત અધિકારો નહીં. આર્ટિકલ 37 હેઠળ નીતિ નિર્દેશક સિદ્ધાંતો શાસન માટે મૂળભૂત છે, પરંતુ તે કોર્ટ દ્વારા લાગુ કરી શકાતા નથી. તેથી એ વાત પર ચર્ચા છે કે યુસીસીનું તાલમેલ ધાર્મિક સ્વતંત્રતા, પરંપરાગત પ્રથાઓ અને આદિવાસી સમુદાયોને આપવામાં આવતા બંધારણીય સુરક્ષા સાથે સામંજસ્ય કેવી રીતે બેસાડવું. બંધારણ સભામાં એ વાત પર કોઇ સહમતી ન હતી કે યુસીસીમાં શું શામેલ હશે. તેનું એક કારણ એ છે કે તેને નિર્દેશક સિદ્ધાંતોમાં સામેલ કરવામાં આવ્યું હતું. 21 મા કાયદા પંચે 2018 માં 'પારિવારિક કાયદાના સુધારણા' પર તેના કન્સલ્ટેશન પેપરમાં કહ્યું હતું કે આ તબક્કે યુસીસી 'ન તો જરૂરી છે અને ન તો ઇચ્છનીય'. તેના બદલે તેને ભારતની વિવિધતાને જાળવી રાખીને પર્સનલ લો માં ભેદભાવપૂર્ણ જોગવાઈઓમાં સુધારો કરવાની હિમાયત કરી હતી. તેનો ભાર સમુદાયો વચ્ચે 'સમાનતા' ને બદલે 'સમુદાયની અંદર અને પુરુષો અને સ્ત્રીઓ વચ્ચે સમાનતા' હાંસલ કરવા પર ભાર મૂકવામાં આવ્યો હતો. સાથે સંપૂર્ણ સમાનતા લાદવાને બદલે ધીમે ધીમે ફેરફારો કરવા વિશે હતું. તે આદિવાસી અને પૂર્વોત્તર સમુદાયોને પ્રાપ્ત બંધારણીય સુરક્ષાની જટિલતાને પણ ચિહ્નિત કરે છે. 22 મા કાયદા પંચે 2023 માં જાહેર જનતા અને માન્યતા પ્રાપ્ત ધાર્મિક સંસ્થાઓ પાસેથી નવા મંતવ્યો મેળવીને આ મુદ્દાને ફરીથી ખોલ્યો હતો. તેમાં કહેવામાં આવ્યું છે કે 2018 ની પરામર્શને ત્રણ વર્ષથી વધુ સમય વીતી ગયો છે અને કોર્ટના આદેશો સહિતના તાજેતરના વિકાસને કારણે નવી તપાસની જરૂર છે. જોકે, તેમણે આ અંગે કોઈ સત્તાવાર રિપોર્ટ રજૂ કર્યો નથી.